درباره «تيغ پنهان» ساخته يوجی يامادا

روايت عشق از نگاه سامورايي‌ها

درباره «تيغ پنهان» ساخته يوجي يامادا

تیغ پنهان The Hidden Blade

كارگردان: یوجی یامادا ‌/‌ فیلمنامه: یوشیكاتا آساما ‌/‌ از داستان فوجی ساوا ‌/‌ زمان: 132 دقیقه ‌/‌ محصول 2004 ژاپن
بازیگران: ماساتوشی ناگاسه (مونزو)، ‌تاكاكو ماتسو (كیه)‌، ‌هیدتاكا یوشیوكا (سامون)‌ و‌ یوكی یوشی اوزاوا (هازاما)

فیلم «تیغ پنهان» كه روز گذشته (جمعه 5 اسفند)‌ از شبكه 4 سیما شاهد پخش آن بودید ساخته یوجی یاماداست.

افتخار سینمای ژاپن و قاره كهن و تنها بازمانده از نسل غول‌های سینمای كشور آفتاب تابان، یوجی یاماداست. استاد مسلم سینما حالا در 80 سالگی به فیلمسازی شهرت دارد كه بیشتر شاعر است تا سینماگری مولف. اگر آغاز فیلمسازی او را سال 1961 در 30 سالگی‌اش بدانیم او تاكنون و بی‌وقفه 40 فیلم ساخته كه هركدام واكاوی‌اش ما را به تقدم سنت بر مدرنیته رهنمون می‌سازد.

سه‌گانه مشهور او كه با سامورایی سپیده‌دم در سال 2002 آغاز شده بود، در 2004 با همین فیلم تیغ پنهان ادامه پیدا كرد و سرانجام با فیلم خوش‌ساخت و بی‌نقص عشق و افتخار 2006 كامل شد. این تریلوژی، تصویر كاملی از تفكرات یامادای كهنسال را پیش روی علاقه‌مندانش قرار می‌دهد.

تیغ پنهان، یكی از شاخص‌ترین كارهای یوجی یامادا، به زندگی متفاوت چند سامورایی در اواسط قرن نوزدهم می‌پردازد؛ نوعی از زندگی كه عمدتا برای كسانی كه شیفته روایت زندگی سامورایی‌ها هستند بسیار متفاوت است. در فیلم او مانند همیشه فراوانی شخصیت‌ها موج می‌زند و هركدام از آنها نمایندگی قشری از مردم آن سال‌های ژاپنی را به عهده دارند. با این حال مثل همیشه معدودی از این شخصیت‌ها داستانك‌های خود را تمام و كمال تعریف می‌كنند و قصه را پیش می‌برند.

قهرمان تیغ پنهان یك سامورایی موقر، مورد احترام، اما بسیار درونگرا و خونسرد به نام مونزوست. او با تمام سامورایی‌هایی كه تاكنون در آثار شاخصی از آكیرا كوروساوا یا كوبایاشی و دیگران دیده‌اید تفاوت دارد. مونزو به جایی رسیده كه از شیوه زندگی سامورایی‌جماعت به ستوه آمده است. اصلا برای این زندگی سامورایی آن هم اواسط قرن نوزدهم در ژاپن آفریده نشده است؛ دوره‌ای كه به نام دوره ادو معروف است و زمانی است كه قرار است سنت‌ها همگی عوض شوند و زندگی غربی كم‌كم دارد جایش را در بین ژاپنی‌ها باز می‌كند. همه چیز تحت‌ تاثیر همین وارونگی فرهنگی قرار گرفته و مونزو در این گیر و دار ترجیح می‌دهد بیشتر مرد خانواده باشد تا یك سامورایی؛ سامورایی‌هایی كه دیگر جنگیدن برایشان نه به سبب به دست آوردن افتخار و شرافت كه برای گذراندن روز و فرونشاندن عطش شهرت و پول است. زندگی سامورایی‌ها در چنین روزگاری به جنگ‌های روزانه و شب‌نشینی‌های آنچنانی تبدیل شده است. مونزو اما در این روزگار به زندگی فقیرانه خود عشق می‌ورزد. از خانواده، دوستان و خواهرش نگهداری می‌كند و به كشاورزی می‌پردازد و با این‌كه هنوز هم در جامعه سامورایی آن زمان بیشترین دوستان را دارد و در بین آنها محترم‌ترین است با این همه خود را كنار می‌كشد…

یامادا در تیغ پنهان آشكارا اندیشه‌های فلسفی خود را كه برگرفته از آموزه‌های شرقی است، روایت می‌كند و در این میان مداوم و در هر زمان مناسبی چه در گفتار و چه در رفتارهای كاراكترهایش شیوه زندگی قدیمی و مزیت‌های آن و همچنین برتری‌های فرهنگی زندگی سنتی بر فرهنگ وارداتی را یادآوری می‌كند. اندیشه‌ها، منطق و فلسفه شرقی واقعا با داستان كاراكترهای تیغ پنهان عجین شده است، اما مهم‌ترین مساله فقط گوشزد كردن این تقابل‌ها نیست. او به شیوه عملی این تقابل را نشان می‌دهد. (ازدواج خواهر مونزو با سامون را به یاد بیاورید)

به اینها نوع تغییر رفتارها در زندگی روزمره ژاپنی‌ها را نیز اضافه كنید. در داستان یامادا، برادر مونزو به نام كاتاگی اگرچه شخصیت مهم و تاثیر‌گذاری نیست، اما یامادا به ظرافت و شیوایی او را در نقش افرادی برایمان بزرگنمایی می‌كند كه از گذشته خود بریده‌اند و در نهایت به هیچ تبدیل شده‌اند. كاتاگی به زندانی فرستاده شده كه یكی از بهترین دوستان مونزو نیز آنجا زندانی است. این شخص كه هازاما نام دارد از بچگی با مونزو بوده و این دو نزدیك‌ترین دوستان به هم بوده‌اند. جالب اینجاست كه هیچ نكته مشتركی حداقل در ظاهر با یكدیگر ندارند. درواقع هر چقدر مونزو انسان وارسته، شاخص، عاشق و درونگرایی است، هازاما یك سامورایی پرسروصدا و سرشار از خشونت و كله‌خرابی است كه بجز خوشگذرانی‌های روزمره به چیز دیگری فكر نمی‌كند. با این همه هازاما ذات پاكی دارد و وفادار به اصول است.

او هم مانند همرزمش مونزو مخالف برده‌داری و استبداد است. از این روست كه علیه حاكمان محلی قیام می‌كند و هوروی او را به زندان می‌اندازد. اینجاست كه یامادا اصالت و قداست را نمایش می‌دهد. هازاما با همه بدی‌های ظاهریش یك سامورایی اصیل است و هیچ هم‌مسلك وی حاضر به اذیت كردن او نیست؛ اما برادر مونزو، شینو حاضر می‌شود او را بكشد و خود از زندان آزاد شود و اگرچه شینو موفق به این كار نمی‌شود، اما نگهبانان زندان همگی بر سر هازاما می‌ریزند و او را ناكار می‌كنند. به هر حال طومار سرنوشت شینو به عنوان یك سامورایی خطاكار و گنهكار پست نوشته می‌شود. او هازاما را وادار كرده بود هاراگیری كند؛ آن هم به واسطه افكار زهرآگینی كه سعی داشت به ذهن هازاما وارد كند. تقابل نیكی و پلیدی، خیر و شر، زیبایی و زشتی و عشق و لاابالی‌گری در تمام داستانك‌های تیغ پنهان این‌گونه روایت می‌شود.

به‌زعم یامادا، شاید بهترین گزینه در شرایطی كه همه چیز در حال تغییر و فرهنگ و سنت به عنوان تنها عامل نجات‌بخش جامعه در حال تحلیل رفتن است، بهترین كار وقتی نیرو و توانی برای حفظ این قداست‌ها نیست، كنار كشیدن كوتاه‌مدت برای آلوده نشدن است؛ روندی كه دقیقا برای مونزو شاهد هستیم. او به عنوان یكی از ماهرترین شمشیرزنان و محترم‌ترین سامورایی‌های ژاپنی، خسته و بدبین از مناسبات اجتماعی خود را كنار می‌كشد و سعی در تزكیه نفس دارد و می‌خواهد تمام وجودش را با عشق پر كند.

یامادا در عمده آثارش چنین سامورایی‌هایی را تصویر كرده است. برای همین دیدن فیلم‌های او ممكن است ابتدا برای تماشاگری كه شیفته كارهای كوروساوای فقید و كوبایاشی شهیر است كمی تا قسمتی ملالت‌آمیز باشد. سامورایی‌ای كه یامادا روایت می‌كند، مربوط به بخشی از تاریخ سرزمین آفتاب تابان است كه به دوره ادو شهرت دارد. یك توضیح مختصر شاید تفاوت ساموراهایی فیلم‌های كوروساوا را با فیلم‌های یامادا نشان دهد و یك اطلاعات عمومی ضروری برای شیفتگان این نوع سینما هم باشد.

دوره ادو كه چیزی حدود 65 سال به طول كشید از مهم‌ترین یا شاید پراهمیت‌ترین سال‌های سامورایی‌ها را در بر می‌گرفت. در واقع ابتدای دوره ادو بود كه سامورایی‌ها بشدت تقویت و در آخر دوره كم‌كم مضمحل شدند و دیگر قدرت را از دست دادند. در همین دوره بود كه كم‌كم سامورایی فقیر وجود نداشت. سامورایی‌ها سعی داشتند به زندگی خصوصی خود نیز سر و سامانی بدهند و كسب موقعیت‌های اجتماعی و تشكیل خانواده برایشان به ارجحیت تبدیل شده بود. این رفتار در حقیقت منافی اعتقادات سامورایی‌ها بود. پیش از این در دوره كنجی، سامورایی‌جماعت پایبند هیچ چیز نبود و هرگز یك سامورایی یك جا بند نمی‌شد. همین تضاد‌های به وجود آمده باعث شد تا در آخر دوره ادو، سامورایی به افول آخرین خود برسد و بعدتر با مدرن شدن ارتش امپراتوری دیگر از صحنه روزگار محو شوند.

به‌زعم یامادا، سامورایی ژاپنی نماد بی‌بدیل ژاپن قدیم است. سامورایی فرهنگ قرن‌ها را نمایندگی می‌كند و در هر دوره‌ای، از دوره كنجی گرفته تا دوره ادو یا دوره‌های بسیار قبل‌تر مانند دوره پیش از فئودالی، سامورایی می‌توانست تاثیرگذارترین در مناسبات اجتماعی باشد بی‌آن‌كه نماینده‌ای رسمی باشد.

تلاش یامادا برای زنده نگه داشتن فرهنگ ژاپن و سامورایی بی‌اندازه ارزشمند است. می‌توان تلاش او را با تلاش آمریكایی‌های فرهیخته‌ای مقایسه كرد كه از سال 1960 سعی در احیای فرهنگ فراموش‌شده و از دست رفته سرخپوست‌ها كردند. برای ایرانی‌جماعت نیز فرهنگ عیاران و لوطی‌ها نیز در مقیاسی بسیار متفاوت و شاید كوچك‌تر قابل اشاره است.

تیغ پنهان بر روایت جنبه‌های انسان‌دوستانه استوار است و نگاه یامادا بر عشق استوار است و تعریفی تاریخی از سامورایی آخر دوران ادو به تماشاگر می‌دهد. در تیغ پنهان، هم از هاراگیری خبری هست (سكانس هاراگیری هازاما در زندان را به یاد بیاورید) و هم از درگیری‌های میان سامورایی‌ها و دشمنانشان (سكانس درگیری نیروهای حاكم مستبد هوروی با سامورایی‌های بی‌آزار را به یاد بیاورید كه هوروی پست‌فطرت ناجوانمردانه به هركدام اتهامی بی‌اساس می‌زند و روانه زندانشان می‌سازد) و هم این‌كه جنگ و دعوا بین خودشان را (صحنه‌های پایانی بین مونزو و شیكورو) می‌توان شاهد بود. یعنی بنا به رعایت‌كردن قواعد ژانر یامادا ششدانگ مثل همیشه عمل كرده، اما او رفتارشناختی و معناشناختی سامورایی‌ها را نیز در نظر داشته است.

و نكته بسیار ضروری ذكر نوشته‌های فوجی ساواست. نویسنده فقیدی كه سال 1997 درگذشت همه آثار سینمایی یامادا را نگاشته بود و درواقع نگاه تیزبین و تحقیقات مفصل و متقن او بود كه باعث شده بود یامادا اینقدر فرهنگ زندگی سامورایی‌ها و تاثیر‌گذاری آنها بر زندگی اجتماعی مردم ژاپن را مهم بداند.

مهدی تهرانی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *